Format datoteke je standard, odnosno specifikacija na osnovu koje su sačuvani digitalni podaci u datoteci.
Formati datoteka određuju način kodiranja podataka, odnosno kako neki softver da struktuira i skladišti podatke unutar datoteke. Slikovito rečeno, format datoteke određuje kako da softveri pretvore podatke koje stvore u oblik koji razumeju memorije, a to su nule i jedinice.
Svi podaci i programi su u računaru t.j. memoriji predstavljeni u obliku binarnog sistema brojeva t.j. sa 0 ili 1. Razlog ovome je što digitalne elektronske komponente u računaru mogu razlikovati samo dva stanja (dva podatka): ima struje (1) ili ne (0). Podaci koje mi zadajemo na ulazu u računar nisu u obliku binarnog sistema brojeva već u obliku koji čovek koristi u svakodnevnom životu (tekst, decimalni brojčani sitem, slika, zvučni talac...). Da bi računar mogao da obrađuje podatke u ovim oblicima potrebno je da se oni kodiraju t.j. pretvore u oblik koji računar razume t.j. A to je 0 ili 1. Format datoteke određuje način kako će se podaci koje su ljudi stvorili (operativni sistem, programi, slike, muzika, 3D modeli...) pretvoriti u oblik koji je razumljiv računaru. Samo računaru razumljivi (kompatibilni) podaci se u njemu mogu skladištiti i obrađivati.
Da bi se format neke datoteke pretvorio u neki drugi format potreban je prevodilac (translator). Više o ovoj temi možete pročitati u kategoriji razmena podataka.
Postoji veliki broj različitih formata datoteka i uglavnom su specijalizovani samo za čuvanje određene vrste podataka, npr. tekst, slika, muzika, video, 3D model, 2D CAD crtež…
Poznavati formate datoteka je važno, jer na osnovu njih možete odrediti vrstu podataka koja je pohranjena u nekoj datoteci, t.j. koji softver Vam je potreban da bi ste im pristupili. Formate datoteka prepoznajemo na osnovu ekstenzije, odnosno sufiksa koji se nalazi iza imena datoteke. Na primer, ako se datoteka zove zupčanik.FCStd, reč zupčanik predstavlja ime datoteke, a ekstenzija FCStd nam govori da je to 3D model nastao u FreeCAD softveru.
Formate datoteka možemo podeliti na nekoliko načina, a glavni je podela prema vrsti podataka koji se nalazi unutar datoteket.j. prema vrsti softvera koji stvara podatke:
3D CAD formatu,
video formati,
Tekstualni formati,
Audio formati,
Vektorski formati,
...
Često ćete se sretati sa sledećim vrstama format:
Izvorni format (matični format) – Podrazumevani format nekog softvera,
Vlasnički format – Format čiji je vlasnik neka komapanija,
Neutralni format – Standardizovani nezavisni formati koji služe za razmenu podataka,
Otvoreni format– Objavljeni formati raspoloživi svima za korišćenje. Obično je za ove formate zadužena neka organizacija za standardizaciju,
Zatvoreni format – Vlasnički formati čija specifikacija je tajna,
Binarni format – Formati pomoću kojih se podaci upisuju u datoteke u binarnom obliku, t.j. U ljudima nečitljivom obliku,
...