Za međusobno spajanje lakih delova i delova izloženih malim silama upotrebljavaju se vijci predstavljeni na slikama 122-127.

Oni služe, uglavnom, ili za utvrđivanje mašinskih dijelova u svrhu sprečavanja njihovog pomeranja, ili se pomoću njih podešava međusobni položaj drugih delova. Često se ovi vijci izrađuju kao potpuno upušteni, kao npr. na sl. 122, gdje vijak utvrđuje položaj prstena na vratilu. Vijci sa upuštenom glavom imaju naročito veliku primenu kod alatnih mašina. Glatke spoljašnje površine, koje se ostvaruju ovim načinom vezivanja, u znatnoj meri olakšavaju čišćenje i održavanje mašina.

 

Slika 122

 

Međusobno se razlikuju oblikom glave, koja se podesi ili za odvrtač ili za ključ, i oblikom završnog dijela stabla. Vijci sa cilindričnom i poluokruglom glavom, kao i ostali vijci sa prorezom, izrađuju se samo u malim dimenzijama da bi se odvrtačem mogli zategnuti do potrebne mere.

 

Slika 123

 

Završetak stabla kod vijaka za pritiskivanje može biti, u zavisnosti od mesta primene, cilindričan, šiljast ili prstenast i po potrebi može biti kaljen. Njime vijak pritiskuje mašinski komad tako, da bi proizvedena naponska veza mogla osigurati međusobni položaj delova.

 

Slika 124

 

U primenu dolaze u 3 klase izrade: u gruboj, srednjoj i finoj. U gruboj klasi izrade vijci su od čelika ili mesinga bez propisanih mehaničkih osobina. Upotrebljavaju se za podređene svrhe. Vijci srednje i fine klase izrade uzimaju se za napregnute delove konstrukcije. Materijal im je kvaliteta ČV 40, ČV 50 i ČV 60. U pogledu klasa površinske hrapavosti važe, i za ove vijke, opšti propisi standarda.

Vijci za podešavanje, i osiguranje delova protiv obrtanja, ispadanja i sl. razlikuju se oblikom završetka stabla. Pomoću završetka pogodnog oblika (cilindričan, loptast, koničan), vijak pri uvrtanju vrši pritisak na elemenat gde treba da se ostvari naponska veza. Površina za pritiskivanje treba da je zakaljena. Proizvode se u dve klase izrade: u srednjoj i finoj. Kvalitet materijala ČV 60 i ČV 80. Navoj se i ovde izrađuje u granicama tolerancijskih polja predvidenih opštim propisima standarda za srednju i finu klasu izrade.

 

Slika 125

 

Osim konstrukcija sa urezom za odvrtač i konstrukcija sa glavom za ključ, pri spajanju lakih delova primjenjuju se takođe vijci sa utisnitom četvorougaonom i šestougaonom udubinom, prilagođenom obliku slično profilisane poluge, kojom se služe pri sklapanju i rasklapanju. Na ovaj način se štedi u težini, a i u prostoru što ga zauzima takav vijak. Kod konstrukcija gde ovakvi vijci dolaze u velikom broju korisno je upotrebiti mehanički odvrtač, čime se rad ubrzava 20 do 30 puta.

 

Slika 126

 

U lakim konstrukcijama danas se primenjuju vijci naročito visokih kvaliteta: ČV 80, ČV 100 i ČV 120, da bi na taj način cela konstrukcija imala što manju težinu pri što manjoj zapremini. Zbog svoje vrlo visoke čvrstoće takvi vijci u primeni dobijaju znatno manje mjere, tako da npr. vijak M14 kvaliteta ČV 100 može zameniti vijak M 27 kvaliteta ČV 40. Za ovakvu svrhu su najpodesniji vijci sa cilindričnom glavom i šestougaonom rupom za ključ, sl. 126. Ovakva glava ima još i tu prednost što se ona može ugraditi kao upuštena. Osetno smanjenje težine konstrukcije postiže se ovde ne toliko zbog samih vijaka koliko zbog priključenih delova, koji će pri ovakvom načinu spajanja imati znatno manje mjere. Laki motori, kod kojih se primenjuju vijci kvaliteta ČV 80, ČV 100, ČV 120, imaju zbog toga za oko 30% manju težinu nego motori kod kojih bi se vezivanje delova izvršilo vijcima vrste ČV 40. Radi raspoznavanja kvaliteta, vijci ove vrste dobijaju utisnuti ili ispupčenu oznaku identičnu oznaci iz tablice 11.

 

Slika 127

 

Ako je u mašinskom komadu izrada navoja otežana zbog nepodesnosti oblika ili slabe pristupačnosti, mogu se za spajanje primeniti vijci koji prilikom uvrtanja sami urezuju za sebe navoj. Time se štedi alat i dobija se u vremenu. Slepe rupe u ovom slučaju treba da su za oko 20% duže od uvrnutog dela vijka. Ovo je potrebno radi zaostale strugotine koja se prilikom uvrtanja takvog vijka skupi na dnu rupe.

 

Slika 128

 

Vijci za zatvaranje rupa se znatno razlikuju oblikom od vijaka za pričvršćivanje. To su obično vrlo kratki vijci sa četvorougaonom ili šestougaonom glavom za uvrtanje. Zbog male dužine i potrebne zaptivenosti pri zatvaranju, obično dobijaju sitan metrički odnosno gasni navoj, sl. 128. Ako se češće skidaju i ponovo nameštaju, kao npr. vijci za dolivanje i ispuštanje maziva iz ležišta, ispod kružnog venca kojim se završava glava ovakvog vijka namešta se naročiti podmetač od kože, gume ili olova.

 

Slika 128

 

Jedan naročiti oblik vijaka za zatvaranje predstavljen je na sl. 128 u sredini. Ovde je donji koničan deo glave upušten, a gornji deo prelazi u prizmatični nastavak koji služi za uvrtanje vijka.

Da bi se štedelo na vremenu i materijalu, vijci ove vrste, ako se inače nikad ne skidaju, mogu se izraditi, u potrebnom broju, od jedne čelične šipke i tada imaju zajedničku glavu (desna slika). Tako se npr. izrađuju vijci za začepljivanje otvora kroz koji se izbija jezgro kod šupljih izlivenih delova. Pri montiranju nakon uvrtanja, vijci se jedan po jedan odsecaju.

 

Slika 129

 

Slika 129 prikazuje standardne oblike vijaka za zatvaranje. Manji zavrtnji imaju šestougaonu glavu za uvrtanje. Ali se veći vijci, zbog uštede u težini i prostoru, izrađuju s utisnutom šestougaonom šupljinom.

 

Spajanje zavrtnjima

Konstrukcioni oblici zavrtanja

 

Ceo sadržaj knjige: Elementi mašina - Inženjer Vasilije Volkov

Submitted by Čeh Jan on